Η εποχή της γενικευμένης αδιαφορίας
Η αφθονία μεταμόρφωσε τους ανθρώπους σε “ιδιωτικοποιημένα” άτομα, σε “ιδιώτες”. Ωστόσο, δεν νομίζω ότι πρέπει να επιρρίψουμε τις ευθύνες στην αφθονία αυτή καθαυτή. Πιστεύω πως φταίει η ιδέα, σύμφωνα με την οποία η οικονομία καθορίζει τα πάντα.
Ο Μαρξ έθεσε την οικονομία στο κέντρο των πάντων, για τον λόγο ότι ο καπιταλισμός δεν μπορούσε να προσφέρει στους ανθρώπους αυτό που προσδοκούσαν. Τις προσδοκίες τους θα τις ικανοποιούσε μόνον ο κομμουνισμός…
Οι σύγχρονες κοινωνίες, όσο κι αν φαίνεται παράδοξο, διέπονται από μια παρόμοια αντίληψη. Θεωρούν, δηλαδή, ότι το σημαντικό είναι η οικονομία και κατ’ επέκτασιν η κατανάλωση…
Όμως, στην πραγματικότητα, η κρίση των σύγχρονων κοινωνιών είναι κρίση των σημασιών -κρίση των αξιών, αν το προτιμάτε έτσι-, οι οποίες διασφαλίζουν ακριβώς τη συνοχή τους. Βεβαίως, την κρίση που διέρχονται οι σύγχρονες κοινωνίες την έχει επιτείνει η έκπτωση της επαναστατικής ιδεολογίας και η απαξίωση της ιδεολογίας της προόδου.
Τον 19ο αιώνα για τους μεγάλους φιλελεύθερους και τους προοδευτικούς, πρόοδος δεν σήμαινε απλώς και μόνον συσσώρευση του πλούτου. Ο John Stuart Mill πίστευε ότι η πρόοδος θα οδηγούσε τους ανθρώπους στην ελευθερία, στη δημοκρατία, στην ευτυχία και σε μια μεγαλύτερη ηθικότητα.
Σήμερα, κανείς δεν τολμά να υποστηρίξει ότι η πρόοδος θα μας κάνει καλύτερους ή πιο ευτυχείς. Όλος ο κόσμος ξέρει καλά ότι η πρόοδος, το μόνο που μπορεί να προσφέρει είναι ενδεχομένως μια καλύτερη -ως προς την ποιότητα της εικόνας- τηλεόραση…
Να σημειώσω κάτι σε σχέση με την έννοια πρόσωπο. Η έννοια αυτή έχει χριστιανικές, κυρίως, αλλά και περσοναλιστικές αναφορές.
Αυτό που μπορούμε να προσάψουμε στη σύγχρονη κοινωνία, είναι ότι: σκοτώνει την προσωπικότητα, εξοντώνει τα άτομα, διαλύει την πραγματική ατομικότητά τους. Πώς θα ξεφύγουμε από αυτή την κατάσταση; Πώς θα γίνει η μετάβαση; Όταν θέτουμε αυτό το ερώτημα, βρισκόμαστε μπροστά στην άβυσσο. Τι απαιτείται για να γίνει μια τέτοια μετάβαση; Απαιτείται μια νέα ιστορική δημιουργία, με νέες σημασίες και νέες αξίες.
Υπάρχει κάποιο θεολογικό παρελθόν πίσω από την έννοια της δημιουργίας. Αλλά, πάντως, δεν μου φαίνεται υποχρεωτικό να επωμιστώ αυτό το θεολογικό παρελθόν.
Θα δώσω δύο παραδείγματα.
Το ένα παράδειγμα είναι η αρχαία ελληνική πόλις. Το άλλο παράδειγμα είναι η νεωτερικότητα. Νομίζω ότι πίσω από αυτές τις δύο μεγάλες δημιουργίες δεν υπάρχει, ούτε παραμονεύει κανένας Θεός. Στο άλλο παράδειγμα, βρισκόμαστε πράγματι μπροστά σε μεγάλες δημιουργίες και όχι σε συνδυασμό ή μετασχηματισμό στοιχείων που προϋπήρχαν.
Η δημιουργία δεν είναι απλώς ένας συνδυασμός παλαιότερων στοιχείων, ακόμη και όταν πράγματι περιλαμβάνει τέτοια στοιχεία. Η δημιουργία είναι η ανάδυση και η επιβολή μιας νέας μορφής.
Μια από τις πιο σημαντικές δημιουργίες που γνωρίζω, είναι η δημιουργία των αρχαίων Ελλήνων. Όπως ξέρουμε, οι αρχαίοι Έλληνες δεν ήλπιζαν σε τίποτα. Και για τον λόγο αυτό, κατά τη γνώμη μου, ό, τι δημιούργησαν απέπνεε τόση ελευθερία. Θυμίζω μια φράση από ένα περίφημο χορικό του Οιδίποδα: “το καλύτερο είναι να μη γεννηθεί κανείς ποτέ ή, εάν γεννηθεί, τότε, να πεθάνει όσο πιο γρήγορα γίνεται”.
Έχω την πεποίθηση ότι η δημιουργία μιας πραγματικά νέας κοινωνίας -που θα αναδυθεί μέσα από ένα δημοκρατικό κοινωνικο-ιστορικό κίνημα- προϋποθέτει απαραιτήτως μια μεγάλη ρήξη.
Ρήξη, λόγου χάριν, με την ιδέα ότι ο Θεός έφτιαξε τον κόσμο και τους ανθρώπους. Ο Θεός δεν έφτιαξε τον κόσμο και, οπωσδήποτε, δεν τον χάρισε στους ανθρώπους.
Ρήξη, επίσης, με την ιδέα ότι η γνώση θα βοηθήσει τους ανθρώπους να γίνουν κάτοχοι και κυρίαρχοι της φύσης. Η ιδέα αυτή που ξεκινά από τον Καρτέσιο -παρά τον σεβασμό που τρέφω γι’ αυτόν- είναι τελείως παράλογη. Ποτέ δεν θα μπορέσουμε να κυριαρχήσουμε στη φύση. Ποτέ δεν θα μπορέσουμε να αντιστρέψουμε την τροχιά του Γαλαξία.
Ποιος θα ήταν ο στόχος μιας πραγματικά νέας -μιας αυτόνομης- κοινωνίας; Η ελευθερία και η δικαιοσύνη για όλους·όχι όμως και η ευτυχία, δεδομένου ότι η ευτυχία είναι προσωπική και όχι πολιτική υπόθεση. Μια αυτόνομη κοινωνία θα έπρεπε να θέσει ως στόχο της να βοηθήσει τους ανθρώπους να εξελίξουν τις ικανότητές τους, να μάθουν να σέβονται τους άλλους και τη φύση·και, τελικά, να γίνουν όσο το δυνατόν πιο αυτόνομοι και πιο δημιουργικοί.
Kορνήλιος Kαστοριάδης