ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΙ ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑΤΙΚΟ ΕΛΛΕΙΜΜΑ ΤΩΝ ΝΕΩΝ ΜΑΣ
Γνωρίζουμε ὅτι πέραν τοῦ IQ (Intelligence Quotient) ἤτοι Δείκτης Νοημοσύνης, μέτρο τὸ ὁποῖο ἀξιολογεῖ τὶς γνωστικὲς ἱκανότητες ὅπως λογική, μνήμη, ἐπίλυση προβλημάτων ἑνὸς ἀτόμου, ὑπάρχει καὶ τὸ EQ (Emotional Quotient) ἤτοι Δείκτης Συναισθηματικῆς Νοημοσύνης, μέτρο τὸ ὁποῖο ἐκφράζει τὴν ἱκανότητα τῆς κατανόησης καὶ τῆς διαχείρισης τῶν συναισθημάτων, τόσο τῶν δικῶν μας ὅσο καὶ τῶν ἄλλων.
Ποία λοιπὸν ἡ τόσο σπουδαία σύγχρονη ἀπήχηση τῆς συναισθηματικῆς συμπεριφορᾶς τῶν νέων μας;
Παρατηρώντας τὴν ἀπήχηση τῆς συναισθηματικῆς συμπεριφορᾶς τῶν νέων μας δὲν καθιστάμεθα κατήγοροι μὲ στραμμένο τὸ δάκτυλο ἕτοιμοι νὰ τοὺς ἀποδώσουμε ἀνάθεμα καὶ εὐθύνη ἀλλὰ οὔτε καὶ ἀθῶοι διότι οἱ νέοι μας βεβαίως καὶ δὲν φύτρωσαν ἐν ἀπουσία μας ὡς ἀγριόχορτα στὶς παρυφὲς τῆς ἀσφάλτου. Εἴμεθα ἐμεῖς ποὺ τοὺς φέραμε στὴν ζωὴ καὶ ἡ ἀνατροφή τους ἐπιβαρύνει κατὰ μεγάλο μέρος ἐμᾶς τοὺς ἰδίους διότι ἀποτελεῖ τὴν συνισταμένη τῶν δικῶν μας προθέσεων καὶ μιᾶς ἐξωτερικῆς ὅλο καὶ πιο βαρύνουσας ἐπιρροῆς ἕνεκα τῆς ἁλματώδους ἐξέλιξης τῆς τεχνολογικῆς ἀνάπτυξης καὶ μιᾶς διεισδυτικῆς δυναμικῆς τῶν ψηφιακῶν κοινωνικῶν δικτύων.
Δὲν εἶμαι εἰδήμων ψυχολόγος ἢ ψυχαναλυτής, γεννήθηκα τὸ 1949, ἀμέσως μετὰ τὸν καταστροφικὸ δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, στὸ χωριὸ Ἅγιος Βλάσιος Βοιωτίας ἀπὸ γονεῖς γεωργοὺς καὶ παντοπῶλες. Τὸ ὅτι στὰ μικρά μας χρόνια δὲν εἴχαμε οὔτε κὰν ἠλεκτρισμὸ νομίζω τὰ λέει ὅλα ὡς πρὸς τὴν σύγκριση μὲ τὴν τωρινὴ ἐποχή.
Εὐτύχησα, στὸ δημοτικό, νὰ ἔχω καλοὺς καὶ ἐμπνευσμένους δασκάλους, οἱ ὁποῖοι, μπόρεσαν μέσα ἀπὸ τὴν δική τους τραυματικὴ ἐμπειρία τοῦ πολέμου, ὅπως καὶ ἐκείνης τῶν γονιῶν μας, νὰ μεταλαμπαδεύσουν σὲ ἐμένα καὶ τοὺς συμμαθητές μου, τὸ ὅραμα τῆς δημιουργίας, τῆς ἐλπίδας, τῆς ἀγάπης γιὰ τὴν ζωή, τὸν ἄνθρωπο καὶ τὴν πατρίδα, μέσα ἀπὸ γνήσια πανάρχαια ἑλληνικὰ ἰδεώδη.
Σήμερα πλέον καὶ χωρὶς νὰ τὸ ἐπιζητοῦμε ἰδιαιτέρως, παρατηροῦμε, μελετοῦμε, ἐνδοσκοπούμε, θυμόμαστε καὶ ἀναποφεύκτως συγκρίνουμε τοὺς ἑαυτούς μας προσπαθώντας νὰ κατανοήσουμε τὸν σημερινὸ κόσμο καὶ νὰ δοῦμε ἂν κάπου φταίξαμε ἀγνοώντας μεθόδους ἢ παραβλέποντας στοιχειώδη κοινωνικὰ χαρακτηριστικὰ καὶ ἀναλλοίωτες διαχρονικὲς σταθερὲς ἀνθρωπίνης ἀνατροφῆς.
Ἂν ὅπως ὑπαινίσσονται κάποιοι μελετητὲς ἀλληγορικῶς τὸ συναίσθημα ὁμοιάζει μὲ μία δυναμικὴ τρισδιάστατη συμπεριφορικὴ ἀνθρωπίνη ἔκφανση τότε ἀποφαινόμεθα ὅτι δυστυχῶς στοὺς νέους μας, τὶς τελευταῖες λίγες δεκαετίες, περιορίζεται στὴν δισδιάστατη ἐπιφάνεια τῆς ὀθόνης τῶν διαδικτυακῶν τους συσκευῶν καθὼς ὅλο καὶ περισσότερο, προϊόντος τοῦ χρόνου, ἐγκλωβίζονται σὲ ἕνα εἰκονικὸ ψηφιακὸ κόσμο χάνοντας στὴν κυριολεξία, ὀλίγον μετ’ ὀλίγον, τὸ βάθος τῆς ἀδυσώπητης ζώσας πραγματικότητας.
Ἀλλὰ πολλάκις καὶ ἡ παρατηρουμένη ἐξ ἀποστάσεως ἐκπαίδευση, χωλαίνει. Δὲν νομίζω ὅτι δύναται νὰ θεωρηθεῖ ἐκπαίδευση μικρῶν παιδιῶν καὶ ἐφήβων μία ὁμιλοῦσα ἄψυχη ὀθόνη καὶ ἰδιαιτέρως σὲ ἕνα, συνήθως, μὴ κατάλληλο πρὸς τοῦτο περιβάλλον.
Ἐκπαιδεύω σημαίνει ἀκολουθῶ τὴν εὐαισθησία καὶ τὴν συναισθηματικὴ διαδρομὴ τῶν νέων ἤτοι ἀκολουθῶ τὴν νοημοσύνη ποὺ διαφέρει ἀπὸ τὸν ἕναν στὸν ἄλλον νέο διότι εἶναι ἠλίου φαεινότερο ὅτι στὸ σχολεῖο ὅπως καὶ στὴν κοινωνία γενικῶς δὲν εἶναι ὅλοι ἴδιοι.
Καὶ ἐνῶ ἡ ἐπικρατοῦσα νοημοσύνη εἶναι ἡ λεγομένη λογικομαθηματικὴ ἢ ἡ στιβαρὴ ὀρθολογιστικὴ ὡς ἡ μόνη ποὺ δῆθεν δύναται νὰ δώσει ἐπαγγελματικὴ διέξοδο στοὺς νέους, ἀγνοοῦμε ὅτι ὑπάρχουν καὶ ἄλλες, ὅπως ἡ μουσικὴ νοημοσύνη σχετικὴ μὲ τοὺς ἤχους, ἡ καλλιτεχνικὴ νοημοσύνη, ἡ ψυχολογικὴ νοημοσύνη ποὺ καταλαβαίνει τί σκέφτεται ὁ ἄλλος, ἡ χωρικὴ νοημοσύνη, ποὺ θὰ ἀφοροῦσε, γιατὶ ὄχι, ἕναν ἐκπληκτικὸ πρωταθλητὴ ποδοσφαίρου καὶ πολλὲς ἄλλες.
Δυστυχῶς ὅλοι οἱ ἄλλοι οἱ τύποι νοημοσύνης, πέραν τῆς ἀκάμπτου λογικομαθηματικῆς, δὲν λαμβάνονται σχεδὸν καθόλου ὑπ’ ὄψη καὶ δὲν παρακολουθεῖται ἡ συναισθηματικὴ ἀνάπτυξη τῶν νέων ἐπειδὴ ἀκριβῶς ὑπάρχει ἔλλειψη βούλησης πρὸς τὴν κατανόησή τους. Αὐτὸ ποὺ κυρίως μᾶς λείπει εἶναι τὸ συναίσθημα τὸ ὁποῖο δὲν εἶναι ἔμφυτο ἀλλὰ διδακτέον. Μᾶλλον ἐκ μιμήσεως καὶ διδαχῆς.
Ἡ πρώτη διδαχὴ ἐγκαθίσταται στὴν ψυχὴ τῶν νέων, κατὰ πρῶτον, ἀπὸ τὸ στενὸ οἰκογενειακὸ περιβάλλον καὶ κατὰ δεύτερον ἐνισχύεται ἀπὸ τὸ σχολεῖο ἢ τέλος πάντων ἔτσι θὰ ἔπρεπε νὰ γίνεται. Τὸ συναίσθημα εἶναι ἡ ψυχικὴ διάθεση καὶ ἡ ἀπήχηση τῆς συναισθηματικῆς συμπεριφορᾶς κάποιου. Ἂν κάποιος νέος δὲν ἔχει προικιστεῖ καὶ δὲν διαθέτει συναισθηματικὴ δυναμικὴ τότε δὲν δύναται νὰ ἐνστερνιστεῖ τὴν διαφορὰ μεταξὺ τοῦ νὰ προσβάλλει τὸν δάσκαλό του, λόγοις καὶ έργοις, ἢ μεταξὺ τοῦ νὰ ἐρωτοτροπεῖ (νὰ φλερτάρει) μὲ ἕνα κορίτσι καὶ μὲ τὸ νὰ τὸ βιάσει, μόνος ἢ καὶ μετὰ ἄλλων, παραμένοντας ψυχικὰ κενὸς καὶ συναισθηματικὰ ἀδιάφορος γιὰ τὶς πράξεις του.
Στὴν ἐρώτηση ποὺ θὰ τοῦ ὑποβαλλόταν: ἀντιλαμβάνεσαι ὅτι πετώντας πέτρες ἀπὸ τὴν γέφυρα κατὰ τῶν διερχομένων αὐτοκινήτων θὰ μποροῦσες νὰ τραυματίσεις ἀνθρώπους ἢ ὁ ὁμαδικὸς βιασμὸς τῆς συμμαθητρίας σου εἶναι σοβαρὸ ἀδίκημα, ἡ ἀπάντηση ποὺ συνήθως ἀκούγεται εἶναι ἄκρως ἀφοπλιστικὴ: ἔλα μωρὲ καὶ τί ἔγινε! Αὐτὸ κατὰ τοὺς εἰδικοὺς μεταφράζεται σὲ σχεδὸν παντελῆ ἔλλειψη ἐνσυναίσθησης.
Δυστυχῶς τὸ σχολεῖο μας, μέρος καὶ ἔκφραση τῆς ἴδιας τῆς κοινωνίας μας, ἀντὶ μὲ κατάλληλες δομὲς καὶ εἰδικοὺς ἀνθρώπους νὰ ἀγκαλιάσει πρωτίστως αὐτοὺς τοὺς «νταῆδες» καὶ νὰ τοὺς βοηθήσει νὰ μεταβοῦν ἀπὸ μία λανθασμένη παρόρμηση στὸ ὑγιὲς συναίσθημα, τοὺς ἀποξενώνει ἢ τοὺς τιμωρεῖ ὡς παραβατικούς, οἱ ὁποῖοι βεβαίως καὶ εἶναι, διώχνοντάς τους ἀπὸ τὸ ἕνα στὸ ἄλλο σχολεῖο ἀφήνοντάς τους ἕρμαιους στὴν τύχη τους ἀλλὰ καὶ δημιουργώντας τοὺς αὐριανοὺς παραβατικοὺς πολίτες ὅλων τῶν βαθμίδων ποὺ ἐπιλαμβάνεται ἡ δικαιοσύνη.
Τὸ συναίσθημα δὲν εἶναι ἕνα φυσικὸ ἔμφυτο χάρισμα ἀλλὰ εἶναι κυρίως διδακτέον. Τὸ συναίσθημα διδάσκεται καταλλήλως ἀπὸ κηδεμόνες καὶ δασκάλους καὶ μαθαίνεται. Τὸ συναίσθημα εἶναι ψυχικὴ προίκα καὶ πολιτισμικὸ χάρισμα, προϊὸν μίμησης, χειροπιαστοῦ παραδείγματος τῶν μεγαλυτέρων καὶ ἐμπνευσμένης διδασκαλίας.
Ἡ πλειονότητα τῶν νέων μας, κατὰ τὴν πρώιμη παιδική τους ἡλικία, ἕνεκα τῆς ὀλιγομελοῦς πλέον οἰκογενείας, περιορισμένης συνήθως στὸ ἀστικὸ περιορισμένο διαμέρισμα μὲ πλῆθος προβλημάτων ἐπιβίωσης, ὁπότε διαμορφώνεται ὁ χαρακτήρας καὶ τὸ συναίσθημα, ἔχουν ἀποκλειστεῖ ἀπὸ τὴν χαρμόσυνη ἐμπειρία τῆς γέννησης ἑνὸς μωροῦ, τοῦ πόνου ἀπὸ τὴν ἀρρώστεια ἑνὸς συγγενοῦς καὶ τοῦ θρήνου ἐκ τοῦ θανάτου τῶν γηραιοτέρων μελῶν. Ὅλα πλέον αὐτά, τὰ τόσο ἀνθρώπινα γεγονότα διαμείβονται μακρὰν τῆς οἰκίας στὰ νοσοκομεῖα, ὅπως καὶ στὶς κηδεῖες θεωρεῖται ὀρθὸν τὰ παιδιὰ νὰ ἀπομακρύνονται καθιστώντας τα δυστυχῶς ἀνάπηρα συναισθημάτων εἴτε χαρὰς εἴτε πόνου εἴτε θρήνου. Ὅμως αὐτοὶ οἱ νέοι θὰ εἶναι οἱ αὐριανοὶ ἐνήλικες κενοὶ ἐνσυναίσθησης.
Πὼς ὅμως λειτουργοῦσαν οἱ κοινωνίες τοῦ παρελθόντος;
Οἱ πρωτόγονοι τῶν ἀνθρώπων διηγιόντουσαν μύθους καὶ τελοῦσαν τελετουργίες γιὰ νὰ διδάξουν τὴν διαφορὰ μεταξὺ τοῦ ἱεροῦ καὶ τοῦ βέβηλου, τοῦ καλοῦ καὶ κακοῦ.
Κάποτε οἱ γιαγιάδες μας ἔλεγαν ἀκόμη καὶ ζοφερὲς ἱστορίες, ὅπως ἡ Κοκκινοσκουφίτσα, ὅπου ὁ κυνηγὸς ἀνοίγει τὴν κοιλιὰ τοῦ λύκου καὶ βγάζει τὴν γιαγιά της. Μπορεῖ νὰ μὴν εἶναι καὶ τόσο ὡραῖο πράγμα, ἀλλὰ ὅπως λένε σύγχρονοι ψυχολόγοι, δὲν πρέπει νὰ ἐξαιροῦνται τὰ παιδιὰ ἀπὸ τὴν γνώση τοῦ κακοῦ γιατὶ τότε μεγαλώνουν ψυχολογικὰ ἀνάπηρα καὶ ὅταν θὰ ἔρθουν ἀντιμέτωπα μὲ τὸ κακό, δὲν θὰ ἔχουν στὴν ψυχή τους κανένα ἐσωτερικὸ πλαίσιο ἢ ψυχικὸ μοτίβο πρὸς σύγκριση γιὰ νὰ τὸ ἑρμηνεύσουν. Ἐν ὀλίγοις ὅταν πεθαίνει ὁ παπποὺς ἢ ἡ γιαγιὰ δὲν στέλνουμε τὰ μικρὰ παιδιά μας σὲ κάποιον γνωστὸ ἕως ὅτου τελειώσει ἡ τελετὴ τῆς κηδείας ἀλλὰ πρέπει νὰ συμμετέχουν σὲ ὅλα τὰ κοινωνικὰ δρώμενα.
Οἱ εὐφυεῖς καὶ πεπειραμένοι πρόγονοί μας ἐφηῦραν τὸ ὀλυμπιακὸ πάνθεον. Ὁ Ὄλυμπος καὶ ἡ μυθολογία του δὲν ἦταν τίποτα περισσότερο ἀπὸ τὴν ἀναπαράσταση ὅλων τῶν ἀνθρωπίνων συναισθημάτων καὶ παθῶν. Ὁ Δίας ἦταν ἡ δύναμη ποὺ κρατοῦσε τὴν νοημοσύνη, ἡ Ἀθηνᾶ ἦταν ἡ σοφία, ἡ Ἀφροδίτη ἦταν ἡ σεξουαλικότητα ποὺ μεταμόρφωνε τὴν ἐπιθετικότητα, ὁ Ἄρης ἦταν ἡ ψυχρὴ πολεμικὴ ἐπιθετικότητα, ὁ Διόνυσος ἦταν ἡ θεία μανία καὶ ἡ ἔμπνευση, ὁ Ἀπόλλωνας ἦταν ἡ ὀμορφιὰ καὶ ἡ λογικὴ καὶ οὕτω κάθε ἑξῆς.
Ὅλα αὐτὰ εἶναι πράγματα ποὺ μαθαίνονται. Καὶ ἂν σήμερα δὲν μποροῦμε πλέον νὰ καταφεύγουμε στὴν μυθολογία – καὶ γιατὶ ὄχι ἄραγε – ὑπάρχει ἡ πλουσιωτάτη λογοτεχνία τὴν ὁποία διατρέχοντάς την μᾶς παρέχονται σὲ ὅλες τὶς ἐκφάνσεις τους τὰ συναισθήματα ὅπως ὁ πόνος, ἡ ἀγάπη, ὁ θάνατος, ἡ ἀρρώστεια, ἡ πλήξη, ἡ ἐλπίδα, τὸ θάρρος καὶ ἄλλα πολλὰ δημιουργώντας μέσα μας πλαίσια καὶ μοτίβα γιὰ τὴν στιγμὴ ποὺ θὰ μᾶς χρειαστοῦν νὰ τὰ συγκρίνουμε μὲ κάτι ποὺ μᾶς συμβαίνει καὶ νὰ ἀντιδράσουμε μὲ λογικὴ καὶ ἐνσυναίσθηση.
Αὐτὰ τὰ πράγματα μαθαίνονται γιατὶ ἂν τὸ μυαλό μας δὲν γνωρίζει τὸ ὄνομα αὐτοῦ τοῦ ὁποίου αἰσθανόμεθα ἢ τὶς στρατηγικὲς ποὺ πρέπει νὰ ἀκολουθηθοῦν γιὰ νὰ τὸ συγκρίνουμε ὥστε νὰ τὸ ἀποφύγουμε τότε ἡ ἀγωνία μας θὰ γίνει παροξυσμικὴ καὶ ἡ πιθανότητα νὰ ὁδηγηθοῦμε στὴν κατάθλιψη ἢ καὶ στὸ χειρότερο μιᾶς ὁλοκληρωτικῆς καταστροφῆς μας ἡ ὁποία δὲν εἶναι καὶ τόσο ἀσυνήθιστη περίπτωση.
Ἡ ἀνάπτυξη τῆς τραγωδίας ἐξακόντισε στὰ ὕψη τὴν διδασκαλία τῶν συναισθημάτων καὶ ἐξόπλισε παραδειγματικῶς μὲ λογικὰ πλαίσια καὶ ψυχικὰ μοτίβα τοὺς προγόνους μας ὥστε νὰ ἀντιμετωπίζουν στὸ καθημερινό τους βίο μὲ ἐπιτυχία κάθε συναισθηματικὴ ἔκφανση.
Ἦταν σοβαροὶ ἄνθρωποι αὐτοὶ οἱ πρόγονοί μας! Ἐμεῖς;
Γιάννης Σ. Γκανάσος
Ἐπειός