ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΙ ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ..ΠΛΑΤΩΝ ΚΑΙ ΤΕΧΝΗΤΗ ΝΟΗΜΟΣΥΝΗ
Ποιὰ σπουδαία ἐφεύρεση τοῦ ἀνθρωπίνου νοῦ, ἡ ὁποία ἄλλαξε ριζικῶς καὶ ἀμετακλήτως τὴν ζωὴ τῶν ἀνθρώπων, προβλημάτισε σὲ μέγιστο βαθμὸ τὸν Πλάτωνα στὴν ἐποχή του; Ἐν συντομία θὰ ποῦμε ὅτι πρόκειται περὶ τῆς γραφῆς. Συγκρίνει μάλιστα τὸ πέρασμα τοῦ ἀνθρώπου ἀπὸ τὸν προφορικὸ λόγο, ὁ ὁποῖος ἀπαιτεῖ δυνατὴ μνήμη γιὰ νὰ μπορεῖ ὁ ἄνθρωπος νὰ ἀποθηκεύει τὶς ἐμπειρίες του καὶ νὰ τὶς μεταδίδει στοὺς ἑπομένους εἰ δυνατὸν μὲ ἀκρίβεια, κάτι ποὺ εἶναι μᾶλλον ἀκατόρθωτο ὅταν ἡ ἐμπειρία καὶ ἡ γνώση ἐξ αὐτῆς συσσωρεύεται καὶ γιγαντώνεται, στὸν γραπτὸ λόγο μὲ σύμφωνα καὶ φωνήεντα.
Ἡ γραφὴ ἡ ὁποία ὑποτυπωδῶς ὑπάρχει σχεδὸν ἀπὸ τὴν ἐμφάνιση τοῦ ἀνθρώπου ἐπὶ τῆς γῆς καθίσταται ἀρκούντως λειτουργικὴ καὶ δυναμικὴ ὅταν ὁ ἄνθρωπος περνᾶ ἀπὸ τὰ συνηθισμένα ἐλλιπή συλλαβικὰ ἢ μόνο μὲ σύμφωνα ἀλφάβητα, στὸ τελικὸ ἀλφάβητο, τὸ ὁποῖο χρησιμοποιοῦμε καὶ σήμερα ἤτοι μὲ σύμφωνα καὶ φωνήεντα.
Στὴν ἐποχή μας ἡ ἀνάπτυξη τῆς λεγομένης Τεχνητῆς Νοημοσύνης (ΤΝ) ὡς συνεχὴς ἐξέλιξη τῆς τεχνολογίας ἐν γένει, ἀλλὰ κυρίως τῆς ἠλεκτρονικῆς καὶ ψηφιακῆς τεχνολογίας καὶ πληροφορίας μέσω τῶν ἀλγορίθμων συνιστᾶ τὸ ἀνάλογο τῆς ἐξέλιξης τῆς γραφῆς μὲ τὴν ἐφαρμογὴ τοῦ τελικοῦ ἀλφαβήτου, μὲ σύμφωνα καὶ φωνήεντα, τὸ ὁποῖο παρέχει τὴν δυνατότητα στὸν ἄνθρωπο μὲ ἐλάχιστα ἄψυχα ἑνικὰ σύμβολα νὰ περιγράψει, νὰ κατηγοριοποιήσει κάθε ἐμπειρία του καὶ κάθε πνευματική του δημιουργία στὸ ἀκέραιον καὶ νὰ τὴν διατηρήσει στὸ διηνεκές.
Ὅσο μεγάλη καὶ ἀπαραίτητη κι ἂν εἶναι ἡ ἐφεύρεση τῆς γραφῆς, μέσω τοῦ τελικοῦ πλήρους ἀλφαβήτου, ἐνέχει καὶ κάποιους κινδύνους μείωσης τῆς πνευματικῆς δραστηριότητας τοῦ ἀνθρώπου, πράγμα τὸ ὁποῖον εὐφυῶς ἐπισημαίνει ὁ Πλάτων στὸν Φαῖδρο.
Κάτι ἀντίστοιχο ἐπισημαίνεται καὶ σήμερα μὲ τὴν ἀνάπτυξη τῆς λεγομένης Τεχνητῆς Νοημοσύνης, ἡ ὁποία εἶναι βεβαίως δυσανάλογα πιο διεισδυτικὴ τῆς γραφῆς ἀλλὰ ἐπηρεάζει τεραστίως κάθε τομέα τῆς ἀνθρωπίνης δραστηριότητας ἐπεμβαίνοντας ριζικῶς καὶ σχεδὸν ἀνεξέλεγκτα.
Ὁσημέραι κατακλυζόμεθα ἀπὸ μία καταιγίδα ραγδαίας καὶ ὀγκώδους ποσότητας ψηφιακῆς πληροφορίας χωρὶς νὰ εἴμεθα πλέον σὲ θέση νὰ ἐπεξεργαστοῦμε ἐλάχιστο μέρος αὐτῆς πόσο μᾶλλον νὰ τὸ ἀφομοιώσουμε καὶ νὰ τὸ κατανοήσουμε.
Αἰσθανόμαστε ὅτι βρισκόμαστε σὲ μία ψηφιακὴ δύνη καὶ προοδευτικὰ χάνουμε τὴν αὐτονομία τόσον τῆς διαισθητικῆς σκέψης ὅσον καὶ τῆς ἀναλυτικῆς σκέψης.
Καὶ διερωτώμεθα: Ἄραγε τί θὰ ἀπογίνει μὲ τὴν ἀνθρωπίνη προσωπικὴ δυναμικὴ δημιουργία; Τί θὰ ἀπογίνει μὲ τὴν διακυβευομένη κριτική μας σκέψη, ὅταν μάλιστα σὲ πάρα πολλοὺς τομεῖς δραστηριοτήτων γίνεται εὐρεία χρήση μιᾶς ὑβριδικῆς σκέψης, μέσω τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης, ἤτοι ἑνὸς συνδυασμοῦ ἀλγορίθμων καὶ φυσικῆς σκέψης; Τί θὰ ἀπογίνει μὲ τὴν ἱκανότητά μας γιὰ λήψη ὀρθῆς ἀπόφασης;
Ἔχει ἄραγε τὴν δυνατότητα ἡ λεγομένη Τεχνητὴ Νοημοσύνη νὰ ἀναπαράγει μὲ ἐπάρκεια τὴν πολυπλοκότητα τῆς ἀνθρωπίνης ὑποκειμενικῆς ἐμπειρίας.
Πρὶν περίπου δύο χιλιάδες τετρακόσια χρόνια (2400) καὶ σὲ μιὰ ἐποχὴ δυναμικῆς μετάβασης, ὁ Πλάτων μέσω μιᾶς ὑψηλῆς καὶ φωτισμένης ἐπίνοιας, γιὰ τὰ ἀνθρώπινα δεδομένα, ὅπως διαφαίνεται ἀπὸ τὸ ὅλο ἔργο του, κατορθώνει νὰ ἀναδείξει ἐναργῶς μέσω ἑνὸς νεοτεύκτου εἰκότος μύθου, δηλαδή μέσω μιᾶς πεποιημένης καὶ ἀληθοφανοῦς ἐπιτηδευμένης ἀφήγησης, τὴν σημαντικὴ σχέση τῆς πρωτογενοῦς προφορικῆς γλώσσας καὶ τῆς μετάβασῆς της σὲ ἐκείνη τῆς γραπτῆς μορφῆς της, μὲ τὴν ἀπαιτουμένη διαύγεια καὶ σαφήνεια.
Βάζει τὸν μύθο να λέει:
«μνήμης τε γὰρ καὶ σοφίας φάρμακον ηὑρέθη»
Φαῖδρος 274.e.6-7.
Εὑρέθη τὸ Φάρμακο τῆς Σοφίας καὶ τῆς Μνήμης
Καὶ ἐνῶ ἡ γραφὴ ἐθεωρήθη τὸ φάρμακο τῆς μνήμης, μᾶς ἐπισημαίνει ὅτι πρόκειται μᾶλλον γιὰ τὴν εὕρεση τῆς ὑπενθύμισης (ὑπομνήσεως). Ἡ γραφὴ ὄχι μόνον δὲν εἶναι μία καλὴ μέθοδος γιὰ τὴν μνήμη, ἀλλὰ εἶναι ἐπίσης καὶ μιὰ ἐπικίνδυνη μέθοδος γιὰ τὴν ἐκμάθηση.
Καὶ ὁ Πλάτων ἐξηγεῖ ἀπολύτως τὸ γιατί. Μοιάζει σὰν χρονικογράφος τῆς ἐποχῆς μας. Τὸ λέει τέλεια. Ἐπειδὴ αὐτὸ τὸ ἐργαλεῖο ποὺ εἶναι χρησιμώτατο γιὰ τὶς πληροφορίες, θὰ δημιουργήσει τὴν δυνατότητα τῆς πληροφόρησης ἄνευ τῆς διδασκαλίας ἤτοι ἄνευ τῆς παρουσίας δασκάλου. Τὰ μαθήματα καὶ οἱ διδασκαλίες δὲν θὰ εἶναι πλέον ἀπαραίτητα, ἐπειδὴ θὰ καταφεύγει κανεὶς κατευθείαν στὴν πληροφόρηση.
Ἡ πληροφόρηση ὅμως θὰ δημιουργήσει νέους μαθητές, οἱ ὁποῖοι θὰ ἔχουν τὴν ἀλαζονεία τῆς γνώσης ἢ καὶ τὴν ψευδαίσθηση τῆς γνώσης. Στὴν πραγματικότητα ὅμως θὰ ἔχουν ἄγνοια.
Τώρα ἀντιλαμβανόμαστε γιατὶ ὁ Πλάτων λέει, θὰ πᾶτε ἐκεῖ ὅπου οἱ ἐφευρέσεις σας, θὰ πάρουν τὴν μνήμη ἀπ’ ἔξω, ἐκτὸς ἐγκεφάλου, ἀντὶ νὰ τὴν ἀναστήσετε ἀπὸ μέσα. Σήμερα τὴν μνήμη τὴν καταχωροῦμε σὲ σκληροὺς δίσκους καὶ ὄχι ἐντός μας.
Στὸν προφορικὸ λόγο ὁ ἀοιδὸς εἶναι ἡ ἐνσαρκωμένη μνήμη, αὐτὸς ὁ ὁποῖος διαθέτει τὴν ἱκανότητα νὰ ἀπομνημονεύει καὶ νὰ ἀναπαράγει ἀκόμη καὶ τοὺς χιλιάδες στίχους τοῦ Ὁμήρου. Γιὰ τοὺς περισσότερους ὅμως ἀνθρώπους εὐάλωτη, ἀσταθής, ἀβέβαιη καὶ σχεδὸν ἀκατόρθωτη διαδικασία. Γι’ αὐτὸ δημιουργοῦνται καὶ πολλὲς παραλλαγὲς κατὰ τὴν ἀφήγηση τοῦ ἰδίου τοῦ γεγονότος (μύθου).
Ἡ μνήμη αὐτοῦ τοῦ κόσμου, ἔχει ἕνα συγκεκριμένο σκοπό, τοῦ ὁποίου ἡ δημιουργικότητα εἶναι σαφῶς καθορισμένη. Σῶστε τὸ μήνυμα. Πρέπει δηλαδὴ νὰ σωθεῖ τὸ μήνυμα. Ὅλοι παρέρχονται σὲ αὐτὴ τὴν κοινωνία καὶ πρέπει νὰ μεταφέρουν ὅτι ξέρουν σὲ αὐτοὺς ποὺ ἔρχονται ἤτοι ὅτι εἶναι σοφό, χρήσιμο καὶ καλὸ νὰ γνωρίζουμε.
Ἀληθῶς ὁ Πλάτων ἀνησυχοῦσε, ἀλλὰ δὲν μπορεῖ νὰ γίνει τίποτα, κι αὐτὸς ὁ ἴδιος δὲν μποροῦσε νὰ κάνει χωρὶς τὴν γραφή. Πρόκειται γιὰ μιὰ μνήμη ποὺ πρέπει νὰ σωματοποιηθεῖ ἔξω, ἐκτὸς τοῦ ἀνθρώπινου νοῦ.
Καὶ πρέπει νὰ τὴν ἐμπιστευτοῦμε σὲ κάτι ποὺ δὲν συνιστᾶ τὴν ζῶσα ἐμπειρία τοῦ καθενός μας, διότι ἔχει ἐξαχθεῖ ἀπὸ ἐκεῖ, ἔχει τραβηχτεῖ ἐκτός, κατασκευάστηκε ἀλλοῦ, στὸ ὑπερουράνιο, στὸ ὑπεραισθητό, στὸν κόσμο τῆς ἀντικειμενικῆς ἀληθείας, στὴν αἰώνια ἐπιστήμη.
Ἄλλο πράγμα εἶναι ἡ ἰσχὺς μιᾶς τέχνης, ἡ δύναμή της, ἡ ἱκανότητά της γιὰ ἐπιτυχία καὶ ἄλλο πράγμα εἶναι νὰ ἐκτιμηθεῖ κατὰ πόσον οἱ παρενέργειές της εἶναι καλὲς ἢ κακές.
Γίνεται σαφὲς ὅτι ὁ Πλάτων δὲν καταδικάζει τὴν καινοτόμο δύναμη τῆς γραφῆς ποὺ ὁ ἴδιος κάνει χρήση μετὰ πλησμονῆς.
Ἄς ἔχουμε ὅμως ὑπόψη μας, ὅτι χωρὶς τὴν καταγραφὴ μέσω τῆς συγκεκριμένης δομῆς τῆς ἀλφαβήτου, μὲ σύμφωνα καὶ φωνήεντα, καὶ μὲ τὶς ἄπειρες συνδυαστικές της δυνατότητες, δὲν θὰ ἦταν δυνατὴ ἡ καταγραφὴ καὶ ἡ κατηγοριοποίηση αὐτῆς τῆς γνώσης.
Νὰ κατανοηθεῖ, ὅτι χάρη σὲ αὐτὴ τὴν μεγαλοφυῆ ἀνακάλυψη – ἐφεύρεση κατέστη δυνατὴ ἡ δυναμικὴ λειτουργία κατηγοριοποίησης τῶν πάντων.
Σὲ αὐτὸ τὸ μεγαλοφυές, ὡς ἐπίνοια καὶ μετουσίωση, ἐργαλεῖο, ποὺ λέγεται Ἑλληνικὴ Ἀλφάβητος. Καὶ ἐννοοῦμε τὴν ἀλφάβητο συνισταμένη ἀπὸ σύμφωνα καὶ φωνήεντα.
Ὅταν συνειδητοποιήσαμε ὅτι αὐτὰ τὰ εἴκοσι τέσσερα τόσα σηματάκια μποροῦσαν νὰ μεταγράψουν ὁποιαδήποτε λέξη, εἶναι τότε ποὺ πραγματικὰ γεννήθηκε ἡ λογοτεχνία, γεννήθηκε πραγματικὰ τὸ κείμενο, γεννήθηκε ἀληθινὰ τὸ βιβλίο, γεννήθηκε πραγματικὰ ὁ σύγχρονος πολιτισμός μας, γεννήθηκε ἡ φιλοσοφία, γεννήθηκε μὲ ἀρχαῖες ρίζες, ἀλλὰ καὶ ὡρίμασε σιγά-σιγά στὸν χρόνο.
Εἰς ὅσον ἀφορᾶ τὸν τομέα τῆς γνώσης καὶ παιδείας, ὁ Πλάτων, κρούει τὸν κώδωνα τοῦ κινδύνου γιὰ τὶς καταστροφικὲς συνέπειες ποὺ μπορεῖ νὰ ἐπιφέρει ἡ συντελουμένη πλάνη, νὰ θεωρεῖται γνώση, σοφία καὶ ἄσκηση παιδείας, ἡ ἁπλὴ συσσώρευση τῆς πληροφορίας.
Σήμερα τὸ θέμα εἶναι πολλαπλῶς πιὸ ἐπιτακτικό, ἐξ αἰτίας τῆς ὀγκώδους παραγωγῆς πληροφορίας, γιὰ τὸ πὼς θὰ προαχθεῖ ἡ γνώση ἀλλὰ καὶ ἡ διατήρησή της.
Ἡ Tεχνητή Nοημοσύνη δρώντας σὲ ἐξαιρετικὰ πολύπλοκους ἐπιστημονικοὺς καὶ τεχνολογικοὺς τομεῖς ἐκτείνεται ἀπὸ τὴν ρομποτικὴ ἕως τὴν συγγραφὴ ποικίλων εἰδῶν κειμένων καὶ ὄχι μόνον. Στοχεύει στὴν δημιουργία ὑπολογιστικῶν συστημάτων ἱκανῶν νὰ λύνουν προβλήματα καὶ νὰ ἐκτελοῦν ἐργασίες ἢ καθήκοντα ποὺ ἀπαιτοῦν νοημοσύνη. Τὸ περίεργο εἶναι ὅτι ἡ ἴδια ἡ λεγομένη ΤΝ λειτουργεῖ καὶ ἐπιτυγχάνει ὅλα αὐτὰ μὲ μηδενικὴ νοημοσύνη. Αὐτὸ καθίσταται δυνατὸ ἀπὸ τὸ γεγονὸς ὅτι χειρίζεται σὲ ἐλαχιστότατο χρόνο τεράστιες ποσότητες δεδομένων, ὁλοένα καὶ πιὸ ἐξελιγμένα στατιστικὰ καὶ ψηφιακὰ ἀλγοριθμικὰ ἐργαλεῖα διαρκῶς προσαρμόσιμα.
Θὰ πρέπει νὰ χρησιμοποιοῦμε αὐτὸ τὸ νέο ψηφιακὸ ἐργαλεῖο μηδενικῆς νοημοσύνης ὡς μιὰ νέα δεξαμενὴ εὐκαιριῶν, ἀλλὰ μὲ μεγάλη προσοχὴ καὶ ὑπευθυνότητα, ἀναγνωρίζοντας τὰ μεγάλα πιθανὰ ὀφέλη της, ἀλλὰ καὶ τοὺς πιθανοὺς κινδύνους καὶ καταστροφὲς ποὺ θὰ μποροῦσε νὰ προκαλέσει ἐὰν δὲν σχεδιαστεῖ καὶ δὲν διαχειριστεῖ σωστά.
Τὸ πλεονέκτημα τῆς Τεχνητῆς Νοημοσύνης εἶναι ὅτι μπορεῖ νὰ αὐτοματοποιήσει ἐπαναλαμβανόμενες ἐργασίες καὶ νὰ ἐνισχύσει τὴν ἀνθρώπινη ἐργασία, ἀπελευθερώνοντας τοὺς ἀνθρώπους ἀπὸ μηχανικὲς ἐργασίες ὥστε νὰ ἐπικεντρωθοῦν στὴν σκέψη, τὴν ἐπίλυση προβλημάτων καὶ τὴν καθαρὰ ἀνθρώπινη ἰδιότητα ποὺ εἶναι ἡ δημιουργικότητα.
Νὰ μὴν μᾶς διαφεύγει ὅτι γιὰ νὰ ἐνσωματωθεῖ σὲ ὁποιαδήποτε ἐργασία κάποια ἐφαρμογὴ Τεχνητῆς Νοημοσύνης ἀπαιτεῖται πολλὴ ἀνθρώπινη νοημοσύνη γιὰ νὰ διασφαλιστεῖ ὅτι ἰσχυρὰ καὶ ἀποτελεσματικὰ ἀλλὰ μηδενικῆς νοημοσύνης συστήματα ἐκτελοῦν τὴν ἀπαιτούμενη ἐργασία.
Τί πρέπει νὰ προσέξουμε σήμερα καὶ τί πρέπει νὰ κάνουμε γιὰ νὰ ἐμπιστευτοῦμε τὴν Τεχνητὴ Νοημοσύνη ἂν μποροῦμε βεβαίως νὰ τὴν ἐμπιστευτοῦμε ὅπως κάποτε οἱ ἄνθρωποι ἐμπιστεύτηκαν τὴν γραφή;
Γιάννης Σ. Γκανάσος
Ἐπειός