ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΙ ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ. Η ΦΥΣΗ ΔΕΝ ΕΚΔΙΚΕΙΤΑΙ
Ὁ ἄνθρωπος εἶναι τὸ μόνον ὂν τὸ ὁποῖο ἔχει τὴν δυνατότητα νὰ ἐπιδρᾶ, μέσω τῶν ποικίλων δραστηριοτήτων του, τόσο ρηξικέλευθα ἐπὶ τῆς γῆς ὥστε νὰ ἀλλοιώνει μάλιστα σὲ μεγάλο βαθμὸ τὰ χαρακτηριστικὰ αὐτῆς καὶ κατ’ ἐπέκταση νὰ ἐπηρεάζει δυσμενῶς τὸ κλίμα εἰς βάρος τοῦ συνόλου τῆς πανίδας καὶ τῆς χλωρίδας συμπεριλαμβανομένου βεβαίως καὶ αὐτοῦ τοῦ ἰδίου.
Τελευταίως, πέραν τῶν ἀλλοπρόσαλλων κλιματικῶν συνθηκῶν, οἱ ὁποῖες ἐνίοτε μᾶς καταπονοῦν, βιώνουμε κατὰ διαστήματα στιγμὲς ἀνείπωτης ὀδύνης ὅλοι μας ἀνεξαιρέτως, παρακολουθώντας μὲ κομμένη τὴν ἀνάσα, ἐκστατικοὶ καὶ ἀνήμποροι νὰ πράξουμε κάτι ἔναντι πρωτοφανῶν οἰκολογικῶν καταστροφῶν ἀπὸ φωτιὰ καὶ νερὸ.
Μέσα σὲ ὅλη αὐτὴ τὴν ὀδύνη, καὶ ἐν μέρει καὶ ἀγανάκτηση, προσπαθοῦμε ὅλοι νὰ βροῦμε μία λογικὴ ἐξήγηση ποὺ θὰ μᾶς ἀνακουφίσει λίγο, ὅπως καὶ νὰ ἀποδεχθοῦμε τὰ συμβάντα δίνοντας ἕνα εἶδος ἀνθρωπομορφισμοῦ στὴν ἴδια τὴν φύση ἀγνοώντας τὰ φιλοσοφικὰ προτάγματα καὶ τὰ ἀποστάγματα τοῦ ἀρχαίου ἑλληνικοῦ στοχασμοῦ καὶ τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γραμματείας, λέγοντας πολλάκις ὅτι δῆθεν ἡ φύση ἐκδικεῖται.
Ἡ Φύση γιὰ τὸν ἑλληνικὸ κόσμο εἶναι αὐτὸ ποὺ ἵσταται ἀφ’ ἑαυτοῦ, καὶ γι’ αὐτὸ δὲν ὑπάρχει ἀξιολόγηση περὶ τῆς φύσεως.
Τοὺς νόμους τῆς φύσεως τοὺς ρυθμίζει ἡ Ἀνάγκη. Καὶ ἡ Ἀνάγκη γιὰ τὸν ἀρχαῖο ἑλληνικὸ στοχασμὸ εἶναι αὐτὸ ποὺ σήμερα ἀποκαλοῦμε τὸ σύνολο τῶν νόμων τῆς φυσικῆς.
Ἡ Ἀνάγκη, στέκεται τόσο ὑπεράνω ἀπὸ τοὺς ἀνθρώπους ὅσο καὶ ὑπεράνω ἀπὸ τοὺς θεούς. Ἔτσι, ἀκόμη καὶ οἱ θεοὶ δὲν εἶναι παντοδύναμοι, ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὴν Ἀνάγκη, ἤτοι τὴν ἴδια τὴν αὐθύπαρκτη Φύση.
Ἡ φύση εἶναι αὐτὴ ποὺ ἵσταται, πέραν ἀπὸ κάθε ἑρμηνεία, πέραν ἀπὸ κάθε ἀνάγνωση, πέραν ἀπὸ κάθε ἠθικὴ καὶ ἀπὸ κάθε αἰσθητική. Ἡ φύση εἶναι αὐτὸ ποὺ εἶναι καὶ οἱ νόμοι της ρυθμισμένοι ἐξ ὑπαρχῆς ἀπὸ τὴν Ἀνάγκη κανεὶς δὲν μπορεῖ νὰ τοὺς ἀλλάξει.
Γιὰ τὸν ἀδογμάτιστο ἑλληνικὸ στοχασμὸ ἡ φύση εἶναι ἀδιάφορη. Ὁ ἄνθρωπος, ὅσο καὶ ἂν ἐπαίρεται περὶ τοῦ ἀντιθέτου, δὲν εἶναι κυρίαρχος αὐτῆς ἀλλὰ ἁπλῶς παίγνιο αὐτῆς καὶ ἕνας ἀκόμη κρίκος, ὅπως ὅλα τὰ ἄλλα ὄντα, στὴν μακρὰ ἁλυσίδα τῆς πανίδας καὶ τῆς χλωρίδας.
Γιὰ τοὺς Ἕλληνες ἡ φύση εἶναι τὸ ἀμετάβλητο ὑπόβαθρο ποὺ φιλοξενεῖ τόσο τοὺς ἀνθρώπους ὅσο καὶ τοὺς θεούς καὶ παραμένει ἐσαεὶ ψυχρὰ καὶ ἀδιάφορη στὰ ἀνθρώπινα δρώμενα. Ἔχει νόμους ἰσχυροὺς καὶ ἀναλλοίωτους καὶ τοὺς ὁποίους ἁπλῶς ἐφαρμόζει. Ὁ πρῶτος φυσικὸς νόμος λέει ὅτι σὲ κάθε δράση ἀντιστοιχεῖ ρητῶς καὶ αὐτομάτως μία ἀντίδραση, τὸ διατύπωσε ἐπιστημονικὰ καὶ ὁ Νεύτων. Κατά συνέπεια: ἐπιχωμάτισες τὸν χείμαρρο, ὅταν βρέξει θὰ πλημμυρίσει ἡ πέριξ περιοχὴ καὶ θὰ προκληθοῦν καταστροφὲς. Δυστυχῶς γιὰ τὸν ἄνθρωπο, βλακωδῶς, νόμισε ὅτι τοῦ δόθηκε ἡ κυριαρχία της καὶ ὑφίσταται τὶς συνέπειες τῶν νόμων της ἐπειδὴ δὲν ἐναρμονίστηκε μὲ αὐτούς, ἐνῶ θὰ ἔπρεπε νὰ φροντίζει νὰ ζῆ σὲ ἁρμονία μαζὶ της ὅπως τὸ τόνισαν καὶ οἱ ἀρχαῖοι Ἕλληνες φιλόσοφοι.
Ἡ φύση, βεβαίως, οὔτε πολεμᾶ οὔτε ἐκδικεῖται ἀλλὰ διέπεται ἀπὸ τὸν λεγόμενο ἰσχυρότατο Νόμο τῆς Ἀνάγκης, ὅπως ὀρθῶς τὸν ἀντελήφθησαν οἱ Ἀρχαῖοι Ἕλληνες. Ὁ ἀπαράβατος αὐτὸς νόμος ἁπλῶς λειτουργεῖ καὶ κανεὶς θεὸς ἢ ἄνθρωπος εἶναι ἀνώτερός του.
Γιὰ τὸν ἀδογμάτιστο ἑλληνικὸ στοχασμὸ ἡ φύση εἶναι ἀδιάφορη. Ὁ ἄνθρωπος δὲν εἶναι κυρίαρχος ἀλλὰ ἁπλῶς παίγνιο αὐτῆς καὶ ἕνας ἀκόμη κρίκος ὅπως ὅλα τὰ ἄλλα ὄντα τῆς φύσεως. Γιὰ τοὺς Ἕλληνες ἡ φύση εἶναι τὸ ἀμετάβλητο ὑπόβαθρο ποὺ φιλοξενεῖ τοὺς θεούς καὶ τοὺς ἀνθρώπους. Ἀφοῦ καὶ οἱ θεοὶ ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὴν φύση, στοὺς ἀνθρώπους ἐναπόκειται νὰ τὴν γνωρίσουν καὶ ὄχι νὰ προσπαθήσουν νὰ τὴν κυριαρχήσουν. Κανεὶς καὶ οὐδέποτε τοὺς ἔδωσε τὸ δικαίωμα νὰ τὴν κατακυριεύσουν, ἄλλωστε εἶναι ἀκατόρθωτο κάτι τέτοιο.
Καθῆκον τοῦ ἀνθρώπου λοιπόν, ὡς μέρος ἀναπόσπαστο αὐτῆς, εἶναι νὰ τὴν κατανοήσει γνωρίζοντας τοὺς νόμους οἱ ὁποῖοι τὴν διέπουν προσαρμόζοντας ἀναλόγως τὴν συμπεριφορὰ τῆς ψυχῆς του ἔτσι ὥστε νὰ ζήσει στὴν ἀγκαλιά της μὲ ἁρμονία καὶ γαλήνη.
Πρέπει νὰ γνωρίζουμε τοὺς νόμους τῆς φύσεως, ἐπειδὴ στὴν φύση εἶναι ἀκριβῶς ποὺ θέλουμε καὶ πρέπει νὰ ζήσουμε.
Ο Πλάτων (427 – 347 π.Χ.) τὸ καθιστᾶ σαφὲς καὶ κατὰ κάποιον τρόπο μᾶς προειδοποιεῖ: «Μὴν νομίζεις, ὦ ταλαίπωρε ἄνθρωπε, ὅτι αὐτὸ τὸ σύμπαν (φύση) φτιάχτηκε γιὰ σένα. Ἐσὺ μᾶλλον θὰ εἶσαι σωστὸς ἂν προσαρμοστεῖς μὲ τὴν συμπαντικὴ ἁρμονία».
Ἂς δοῦμε τὰ ἴδια του τὰ λόγια.
Πλάτων. Νόμοι. 903.c.1-5
«ὧν ἓν καὶ τὸ σόν, ὦ σχέτλιε, μόριον εἰς τὸ πᾶν συντείνει
βλέπον ἀεί, καίπερ πάνσμικρον ὄν, σὲ δὲ λέληθεν περὶ τοῦτο
αὐτὸ ὡς γένεσις ἕνεκα ἐκείνου γίγνεται πᾶσα, ὅπως ᾖ τῷ
τοῦ παντὸς βίῳ ὑπάρχουσα εὐδαίμων οὐσία, οὐχ ἕνεκα σοῦ
γιγνομένη, σὺ δ’ ἕνεκα ἐκείνου.»
«Μέσα σὲ τόσους πολλοὺς ἐσύ, ταλαίπωρε, ἀποτελεῖς ἕνα μόριο ποὺ πρέπει πάντοτε νὰ τείνει καὶ νὰ ἀποβλέπει στὸ σύνολο, μολονότι τὸ μέγεθός του εἶναι μικροσκοπικό. Καὶ ἐσὺ δὲν ἔχεις καταλάβει ἀκόμη σχετικὰ μ’ αὐτό ὅτι γιὰ χάρη του γίνεται τὸ κάθε τί, γιὰ νὰ ἐξασφαλισθεῖ δηλαδὴ στὴν ζωὴ τοῦ σύμπαντος διάρκεια καὶ εὐτυχία καὶ ὅτι ἀκόμη τίποτε δὲν γίνεται γιὰ σένα, ἀλλὰ ὅτι ἐσὺ ὑπάρχεις ἐπειδὴ ὑπάρχει τὸ σύνολο.»
ΠΟΙΑ ΕΙΝΑΙ ΙΣΧΥΡΟΤΕΡΗ; Η ΤΕΧΝΗ Ἢ Η ΦΥΣΗ;
Ὅταν τίθεται τὸ πρόβλημα τῆς τέχνης, στὴν καθολική της ἔννοια, δηλαδή, ὡς τεχνικῆς ἢ καὶ ὡς τεχνολογίας οἱ Ἕλληνες φιλοσοφοῦν καὶ ἐρωτοῦν: Ποιὰ εἶναι ἰσχυρότερη ἡ τέχνη ἢ ἡ φύση;
Ἡ ἀπάντηση τοῦ Προμηθέως, ποὺ δώρισε κάθε γνώση καὶ τέχνη στοὺς ἀνθρώπους, εἶναι ἄμεση, στιβαρή, στεγνὴ καὶ ρηξικέλευθη.
«τέχνη δ’ ἀνάγκης ἀσθενεστέρα μακρῷ»
Αἰσχύλου Προμηθεὺς Δεσμώτης.514.
Ἡ τέχνη εἶναι μακρὰν ἀσθενέστερη τῆς ἀνάγκης (φύσεως).
Ἢ ἀλλιῶς πὼς ἡ τεχνικὴ ἢ ἡ τεχνολογία εἶναι πολὺ πιὸ ἀδύναμη ἀπὸ τοὺς νόμους ποὺ κυβερνοῦν τὴν φύση.
Ἀκόμη καὶ ὁ Σοφοκλῆς στὴν Ἀντιγόνη λέει:
Τὸ ἄροτρο σχίζει τὴν γῆ, ἀλλὰ ἡ γῆ ἐπανασυναρμολογεῖται μετὰ τὴν διέλευσή του.
Ἀκόμη καὶ ὅταν τὸ πλοῖο αὐλακώνει τὴν θάλασσα, ἡ ἠρεμία ποὺ ὀνειρεύονται τὰ νερὰ ἀνασυνθέτει τὴν ἠρεμία. Ὡς ἐκ τούτου ἡ φύση εἶναι ἀόρατη.
Πολλὰ τὰ δεινὰ κοὐδὲν ἀνθρώπου δεινότερον πέλει·
τοῦτο καὶ πολιοῦ πέραν πόντου χειμερίῳ νότῳ
χωρεῖ, περιβρυχίοισιν περῶν ὑπ’ οἴδμασιν, θεῶν
τε τὰν ὑπερτάταν, Γᾶν ἄφθιτον, ἀκαμάταν, ἀποτρύεται,
ἰλλομένων ἀρότρων ἔτος εἰς ἔτος, ἱππείῳ γένει πολεύων.
Σοφοκλέους Αντιγόνη.339.
ΧΟΡΟΣ
Πολλὰ εἶναι τὰ παράδοξα μὰ τίποτα πιὸ θαυμαστὸ ἀπ’ τὸν ἄνθρωπο. Πέραν ἀπὸ τὸν ἀφρισμένο ὠκεανὸ περνάει μὲ τὸν νοτιᾶ, ξεσκίζοντας τὰ φουσκωμένα κύματα, καὶ τὴν Γῆ τὴν ὑπέρτατη θεά, τὴν ἄφθαρτη κι ἀκάματη ὀργώνει μὲ τὸ ἀλέτρι τὸ δεμένο στὰ ἄλογα, προσπαθώντας νὰ τὴν κάνει νὰ βλαστήσει χρόνο μὲ τὸν χρόνο.
Ἀλλὰ τί εἶναι ὁ νόμος τῆς φύσεως; Ὅτι ἐσὺ γεννιέσαι, μεγαλώνεις καὶ πεθαίνεις, ὅπως κάθε τί ἄλλο ἐντὸς αὐτῆς ὑπόκειται σὲ μιὰ διαρκῆ κίνηση, ἀλλοίωση, μετασχηματισμὸ καὶ τελικὴ φθορά. Καὶ πεθαίνεις στὰ σοβαρά. Δὲν ὑπάρχει ἄλλη ἐξωγήινη ἐλπίδα στὸν ἑλληνικὸ κόσμο. Αὐτὸ ἀποδίδει τὴν ἑλληνικότητα ὑπὸ τὴν ἔννοια τοῦ ὁρίου.
Εἶσαι Θνητός. Τὸ ὁποῖο σημαίνει, ἄνθρωπος, μάθε ὅτι ὑπάρχει ὅριο στὴν ὕπαρξή σου καὶ αὐτὸ τὸ ὅριο πρέπει νὰ λάβεις καλὰ ὑπόψη σου στὴν συμπεριφορά σου. Καὶ ὁ μόνος ἠθικὸς νόμος τοῦ ἑλληνικοῦ κόσμου εἶναι νὰ γνωρίσεις τὸν ἑαυτό σου ἤτοι «γνῶθι σαυτόν» γιατὶ ἂν δὲν γνωρίσεις τὸν ἑαυτό σου δὲν θὰ ξέρεις τί πρέπει νὰ κάνεις στὴν ζωή.
Πιθανὸν νὰ ἤθελες νὰ κάνεις ὁτιδήποτε.
Πρέπει ὅμως νὰ κάνεις μόνον ἐκεῖνα τὰ πράγματα ποὺ ταιριάζουν στὸν Δαίμονά σου (ἦθος καὶ χαρακτήρα σου), δηλαδὴ στὴν ἀρετή σου.
Καὶ ἂν πραγματοποιήσεις τὸν Δαίμονά σου – ἐπειδὴ πρῶτα τὸν γνώρισες καὶ στὴν συνέχεια προσπάθησες νὰ τὸν πραγματοποιήσεις – τότε θὰ φθάσεις τὴν εὐτυχία ποὺ γιὰ τοὺς ἀρχαίους εἶναι ἡ «εὐδαιμονία» – καλὴ συνειδητοποίηση τοῦ δαίμονά σου.
Ὡστόσο, ἐδῶ εἶναι τὸ δεύτερο μήνυμα τοῦ μαντείου τῶν Δελφῶν, τὸ ὁποῖο ὁ Πλάτων θέτει στὸ δοκίμιό του περὶ παιδείας. Καὶ λέει ὅτι πρέπει νὰ ἀνακτήσουμε τὴν σοφία τοῦ μαντείου τῶν Δελφῶν ἤτοι τὸ «γνῶθι σαυτόν», καὶ τὸ δεύτερο μήνυμα, ποτὲ μὴν ὑπερβεῖς τὸ ὅριό σου καὶ στὴν αὐτοπραγμάτωσή σου κράτησε τὸ μέτρο, «κατὰ μέτρον» διότι ἂν ὑπερβεῖς τὸ ὅριό σου, ἑτοίμασε τὴν καταστροφή σου, «μηδὲν ἄγαν».
Οἱ πρόγονοί μας ἦταν Σοβαροὶ ἄνθρωποι.
Γιάννης Σ. Γκανάσος
Ἐπειός